Önce fakir üretip sonra yardım ediyoruz

Adaman, büyümenin maliyetini şu ifadelerle anlattı: “Şu kadar büyüdük derken, işin içine insan girmiyor. Mesela inşaatlarda, madenlerde kaç kişi öldü, tarımdan sürülenler şehirlerde neden kayıtdışı ve sigortasız çalıştırılıyor? Bütün bunların maliyeti hesaplanmalı...”

Kal­kın­ma ve bü­yü­me­yi sa­de­ce ra­kam­lar­la ifa­de et­me dö­ne­mi ge­çi­yor. Onun ye­ri­ne “da­ha in­san ve çev­re odak­lı­” kal­kın­ma stra­te­ji­le­ri gün­de­me ge­li­yor.  Bü­yü­me­nin han­gi ma­li­yet­le­re da­yan­dı­ğı ma­sa­ya ya­tı­rı­lı­yor. Bu tez­le­ri öne çı­ka­ran ik­ti­sat­çı­lar ve uz­man­la­rın, son za­man­lar­da söz­le­ri­nin da­ha din­le­ni­lir ol­du­ğu­na ba­kı­lır­sa, “ra­ka­ma da­ya­lı­” bü­yü­me po­li­ti­ka­la­rın­da pa­ra­dig­ma de­ği­şik­li­ği ya­şan­dı­ğı gö­rü­le­bi­lir.

Ül­ke­miz­den ör­nek ver­mek ge­re­kir­se, as­lın­da So­ma fa­ci­ası, bu an­lam­da bir “kı­rıl­ma­”yı ve ger­çe­ği or­ta­ya çı­kar­dı. Bu haf­ta­ki söy­le­şi­miz­de Bo­ğa­zi­çi Üni­ver­si­te­si Eko­no­mi Bö­lü­mü öğ­re­tim üye­le­rin­den Prof. Dr. Fik­ret Ada­ma­n’­la Tür­ki­ye­’de şu an­da uy­gu­la­nan bü­yü­me mo­de­li­nin, ül­ke ger­çek­le­ri­ne gö­re na­sıl de­ği­şe­bi­le­ce­ği­ni ko­nuş­tuk.

BÜYÜYORUZ AMA NASIL?

Fik­ret Bey, Tür­ki­ye­’de yok­sul­luk bir tür­lü son bul­mu­yor. “Şöy­le bü­yü­dük, böy­le bü­yü­dü­k” di­yo­ruz ama ol­mu­yor. Bu­nun ar­ka­sın­da han­gi ger­çek­ler var?

Bü­yü­me de­di­ği­miz ol­gu ön­ce­lik­le ül­ke­de ya­ra­tı­lan de­ğer­le­rin top­la­mı­dır. Hiz­met, mal, çı­kart­tı­ğı­nız ma­den de gi­ri­yor. Tu­rizm­de­ki ya­tı­rım da, ban­ka­cı­lık da gi­ri­yor. Tank üre­ti­yor­sa­nız tank, ek­mek üre­ti­yor­sa­nız ek­mek de gi­ri­yor.  Son­ra da bir ön­ce­ki se­ne­ye gö­re he­sap­lar ya­pı­lı­yor. Ki­şi ba­şı­na de­ği­şik­lik bu­lu­nu­yor, o da “bü­yü­me hı­zı­” ola­rak he­pi­mi­zin üze­ri­ne tir tir tit­re­di­ği “A­ca­ba yüz­de kaç bü­yü­dük? Yok­sa kü­çül­dük mü” di­ye bir de­ğer çı­ka­rı­lı­yor. Bu oran da hü­kü­met­le­rin ba­şa­rı­sı­nın en­dek­si ol­muş olu­yor.

Du­rum tam da söy­le­di­ği­niz gi­bi. Bü­yü­me en­deks­le­ri­ne “en­deks­len­me­k” yan­lış bir iş mi?

Bu en­deks he­sap­la­rı doğ­ru. Fa­kat te­mel nok­ta, bü­yü­me­nin ge­liş­me, kal­kın­ma ve mo­dern­leş­me­nin kar­şı­lı­ğı ola­rak kul­la­nıl­mış ol­ma­sı. Sı­kın­tı da bu­ra­da ya­tı­yor.

MALİYETİ GENİŞ ANLAMDA ALMALIYIZ

Ma­li­yet­le­rin he­sa­bı de­ğiş­me­li diyorsunuz. Öy­ley­se na­sıl bü­yü­me­li­yiz?” 

Bü­yü­yor­su­nuz da, bü­yür­ken çev­re­yi kir­let­ti­niz mi, ye­ni bir ma­den mi çı­kart­tı­nız. Bu işi ya­par­ken “Her 1000 iş­çi­den ka­çı öl­dü?” gi­bi bir şey dü­şün­dü­nüz mü? Ma­li­yet, dar an­lam­da kul­la­nı­lı­yor. Oy­sa bü­yü­me­nin ma­li­ye­ti çok da­ha ge­niş.

EKOLOJİK DEĞER HESABA KATILMALI

Ül­ke­nin top­lam mil­li ge­li­ri­ni ifa­de eden ra­kam­lar, ger­çek ma­li­ye­ti gös­ter­mi­yor mu?

Eko­no­mik per­for­mans gös­ter­ge­si ola­rak bi­le GSYİH, tek ba­şı­na çok kı­sıt­lı. Me­se­la, ev­ler­de ka­dın­lar ta­ra­fın­dan üc­ret­siz ya­pı­lan cid­di bir emek var, bu­nu ya­ka­la­mı­yor. Ta­rım­da­ki üc­ret­siz ai­le iş­çi­si is­ta­tis­tik­ler­de bel­ki ya­ka­la­na­bi­li­yor ama pi­ya­sa do­na­nı­mın­dan geç­me­yen üze­ri­ne bir “e­ti­ke­t” ko­yul­ma­yan son­ra­dan fa­tu­ra­sı ke­sil­me­yen hiç­bir şey GSYİ­H’ye gir­mi­yor. Bu­nun ya­nın­da ta­bi­i ki “e­ko­lo­jik de­ğe­r” var, o da gir­mi­yor.  As­lın­da bun­lar da bir­bi­ri­ne bağ­lan­tı­lı.

KALKINMA ENDEKSLERİNİ KULLANMALIYIZ

Bü­yü­me he­sap­la­rı na­sıl ya­pıl­ma­lı?

Ye­ni trend­de, BM Kal­kın­ma Prog­ra­mı­’nın uzun sü­re­dir yü­rüt­tü­ğü “Kal­kın­ma En­dek­si” var. Bu en­dek­sin eşit­siz­lik­le­ri, eko­no­mik ma­li­yet­le­ri, top­lum­sal cin­si­yet bo­yu­tu­nu dik­ka­te alan fark­lı var­yas­yon­la­rı mevcut. Me­se­la, eko­lo­jik ik­ti­sat, in­san ak­ti­vi­te­si­nin do­ğa­dan fi­zik­sel mal­ze­me­yi ne ka­dar alıp dö­nüş­tür­dü­ğü, ya­ni do­ğa­ya bı­rak­tı­ğı­mız et­ki­nin öl­çü­mü. Ayak izi de bir gös­ter­ge. Bu ara­da “Gi­ni En­dek­si­” de eşit­siz­li­ği öl­çer. Tür­ki­ye­’nin bu en­deks ora­nı da yük­sek. Eko­no­mi­de bü­yür­ken sa­de­ce “pa­ra­” dön­mü­yor. Di­ğer bü­tün ma­li­yet­le­ri gör­me­miz la­zım.

YARDIMLAR 'HAK TEMELLİ' YAPILMALI

Yok­sul­lu­ğun or­ta­ya çık­ma­ma­sı için en acil çö­züm ne­dir?

Sos­yal po­li­ti­ka­lar yap­mak zo­run­da­yız. Ne ya­par­sa­nız ya­pın bi­ri­le­ri o fa­kir­lik çiz­gi­si­nin al­tı­na dü­şe­bi­lir. Ora­da Tür­ki­ye­’nin yap­tı­ğı ge­nel ola­rak bak­tı­ğı­mız­da “hak te­mel­li­” bir yak­la­şım de­ğil. Kö­mür yar­dı­mı, pa­ra­sal yar­dım ya­pı­yor ama ki­me ya­pı­yor, na­sıl ya­pı­yor, yar­dım­la­rı kim de­ğer­len­di­ri­yor bun­lar gri alan­lar­da ka­lı­yor. İki şey var; Sos­yal hiz­met­ler de­di­ği­miz alan­la­ra yar­dım­la­rı ar­tır­ma­mız la­zım. Ne şe­kil­de ar­tı­rıl­ma­lı? Baş­ka alan­lar­dan kıs­ma­nız la­zım. Onu dü­şün­mek la­zım.

FAKİRİN ÇOCUĞU DA FAKİR OLUYOR

Yok­sul­la­rın en bü­yük de­za­van­ta­jı ne­ler­dir?

Dü­şük ge­lir­li­ler ço­cuk­la­rı­na iyi eği­tim al­dı­ramıyor. İyi okul­la­ra gön­de­re­mi­yor­lar. Okul­dan eve ge­lince ça­lı­şa­cak ye­ri yok. Ona de­ni­li­yor ki, “Sen kü­çü­ğü­ne ba­k”.

Kay­da gir­me­yen iş­le­rin bü­yük bir bö­lü­mü de ço­cuk­la­rın üze­rin­de. Ki­mi kız öğ­ren­ci­ler oku­la bi­le gön­de­ril­mi­yor. Ev­de en­gel­li bi­ri­si var, “Sen ona ba­k” de­ni­li­yor. Ve­ya yaş­lı bi­ri­ne bak­tı­rı­yor­lar. Ne­ti­ce iti­ba­rıy­la o ki­şi­ler iyi eği­tim ala­ma­dık­la­rı için iyi bir iş­te ça­lış­ma im­ka­nı bu­la­mı­yor ve o da “fa­ki­r” olu­yor. Böy­le bir eşit­siz­li­ği ye­ni­den ve ye­ni­den üre­ten bir me­ka­niz­ma bir fa­sit dai­re var. Ya­ni yok­sul­sa­nız ço­cu­ğu­nuz da bü­yük bir ih­ti­mal­le iyi eği­tim ala­mı­yor ve fa­kir olu­yor. Bel­ki onun ço­cu­ğu da ay­nı yaz­gı­yı pay­la­şı­yor.

ZENGİN İLE YOKSUL ARASINDA 13.6 KAT FARK VAR

Me­se­la, 3’ün­cü ha­va­ala­nı­nı ve 3’ün­cü Bo­ğa­zi­çi köp­rü­sü­nü ya­par­ken do­ğa­ya ve­ri­len za­ra­rı da “ma­li­ye­t” ola­rak al­ma­mız la­zım de­ğil mi?

Ta­bi­i ki. HES ya­ni ba­raj ya­pı­yo­ruz onun eko­lo­jik ma­li­ye­ti de gir­me­li. Me­se­la Ha­san­key­f’­in su­la­ra gö­mül­me­si ola­yı, ter­mik san­tral­le­rin çev­re­ye za­ra­rı da gir­me­li. Tür­ki­ye kar­bon­di­ok­sit sa­lı­nım ora­nın­da­ki de­ği­şim hı­zın­da dün­ya ikin­ci­si. Bu da gir­me­li. Bi­yo­lo­jik çe­şit­li­li­ğe ver­di­ği­miz za­rar­lar,  or­man­lık alan­la­rın sta­tü­sü­nün de­ğiş­me­si gi­bi tüm bu de­ğer­le­ri bü­yü­me ma­li­ye­ti­ne da­hil ede­bi­li­riz.

Ma­sa­ya ko­nul­ma­yan bu ma­li­yet­le­rin ar­ka­sın­da ne­ler var?

Bu sos­yal ma­li­yet­le­ri böy­le ka­şı­ma­ya baş­la­yın­ca or­ta­ya ge­lir da­ğı­lı­mın­da­ki “bü­yük eşit­siz­lik­le­r” çı­kı­yor. Ya­ni, açık­la­nan bü­yü­me ra­kam­la­rın­dan kim­ler ne­ma­la­nı­yor, kim­ler za­rar gö­rü­yor?

CİDDİ BİR SIKINTI VAR

Siz­ce kim­ler ne­ma­la­nı­yor?

En zen­gin yüz­de 10’luk ke­sim ge­li­rin yüz­de 30’u­nu, en dü­şük ge­lir­li yüz­de 10’luk ke­sim­se, ge­li­rin yüz­de 2.5’i­ni alı­yor. Bi­zim he­sap­lar, bu ül­ke­de ya­şa­yan­la­rın dört­te bi­ri­nin ya­ni yüz­de 25 nü­fu­sun fa­kir ya da ufak bir dal­ga­da çok kı­rıl­gan ve çok fa­kir olan ke­si­mi gös­te­ri­yor. Res­mi ve­ri­ler, en zen­gin ke­si­min en fa­kir ke­si­me ora­nın­da “13.6 kat­lı­k” far­kı or­ta­ya çı­ka­rı­yor. Bu fark da ül­ke­de “cid­di bir sı­kın­tı va­r” de­mek an­la­mı­na ge­li­yor.

FAKİRLİK ORTAYA ÇIKMADAN ÖNLEM ALINMALI

Si­ze gö­re bu ül­ke­de en çok kay­be­den­ler ile en çok ka­za­nan­lar lis­te­le­rin­de kim­ler var?

Ön­ce­lik­le her­ke­sin Tür­ki­ye­’nin ge­lir ve ser­vet da­ğı­lı­mı­nı dü­zelt­me­si ko­nu­sun­da an­laş­ma­sı la­zım. Ön­ce bir fa­kir ya­ra­tıp, son­ra da o fa­ki­re yar­dım­cı ol­mak­tan­sa ilk aşa­ma­da fa­kir üret­me­den bu işi çöz­me­ye ça­lış­mak ge­re­ki­yor. Ka­yıtdı­şı­lı­ğa bir çö­züm bul­mak la­zım. Çün­kü ka­yıt dı­şı­lık bü­yük öl­çü­de si­zi si­gor­ta­sız ve gü­ven­ce­siz ça­lış­tı­rı­yor.

VERGİ KAÇIRIYORLAR

İkin­ci­si çok cid­di bir “ver­gi ka­çır­ma­” söz ko­nu­su. Üçün­cü­sü, ta­rım ke­si­mi­ne odak­lan­ma­lı­yız. Çün­kü kap­sam­lı ol­ma­yı bı­ra­kın üze­rin­de bi­raz bi­le ça­lı­şıl­mış bir “ta­rım po­li­ti­ka­sı­” yok. Ta­rım­da son 20-30 se­ne­ye bak­tı­ğı­mız­da cid­di bir dö­nü­şüm var ama ta­rım­dan ken­te ge­len­le­rin bü­yük bir kıs­mı gü­ven­ce­siz iş­ler­de ça­lı­şı­yor. Bu­ra­da cid­di sı­kın­tı var.

BÖLÜŞÜM DAHA ADİL OLMALI

Ge­lir eşit­siz­li­ği­nin bir­çok han­di­ka­bı­nı ya­şı­yo­ruz. Siz­ce, ge­lir eşit­siz­li­ğin­de ne­ler ya­pı­la­bi­lir?

Ge­lir eşit­siz­li­ği­nin te­me­lin­de si­ya­si ve eko­no­mik sis­tem var. Ka­pi­ta­liz­min za­ten ken­di­si eşit­siz bir şey. Eko­no­mik eşit­lik ve eko­no­mik de­mok­ra­si­yi te­min ede­cek me­ka­niz­ma­lar ve gi­ri­şim­le­rin ol­ma­sı la­zım.  Me­se­la, ko­ope­ra­tif­ler gi­bi da­ha da­ya­nış­ma­cı ve ada­let­li ge­li­rin sağ­lan­ma­sı için bir me­ka­niz­ma, sen­di­ka­la­rın bel­ki güç­len­me­si la­zım. İş­ve­ren­le iş­çi ara­sın­da­ki eşit­siz­lik­ler­de da­ha ada­let­li bir bö­lü­şüm sağ­lan­ma­lı.